Бөлүмдөр
Дүйшөмбү, 23-июль
Ош

Адистер кеңеши: ӨКМ сел кырсыктарынан сактануу боюнча кеңеш берет

Turmush -  Сел – тоодон агып түшкөн, нуктарындагы тоо тектерин жемирип, майда чоподо тартып, чоң таштарга чейин аралаш шилендилерди агызган, кыйраткыч күчкө ээ болгон катуу суу агымы.

Таш агызган селдер – ири таштардын, анын ичинде мөнгүдөн пайда болгон тоо таштарынын, шагылдардын, кесек таштардын, кумдардын ылайланган аралашмасынан турган 1,5 т/м3 киргилт суу.

Ылай аралашкан сел – бир аз таштарды агызган көлөмдүү салмагы 1,5-2,0 т/м3 түзгөн сел агымы.

Кыргыз Республикасынын тоолуу аймактарында селдин журушу кайталанып турган корунуш.

Селдин жүрүшүнө түрткү берген себептер:

- узакка созулган, нөшөрлөп жааган жамгыр;

- күндүн кескин ысып кетиши;

- кардын же мөңгүлөрдүн интенсивдүү ээриши;

- жер титиреп, жанар тоолордун жарылышы;

- токойлордун кыркылышы;

- казуу иштерин туура эмес уюштурулушу.

Сел өзү менен кошо миллиондогон куб метр ар кандай аралаш массаларды алып келет. Ал күтүүсүз келип чыгуу менен 10 мүнөттөн бир нече саатка чейинки аралыкта бир нече толкундар менен коштолуп, тез ыкчамдыкта (секундасына 10 метр жана андан көбүрөөк) жылышы мүмкүн. Адетте, сел жүрүшү ыктымал болгон жерлер алдын-ала белгиленет. Башка агымдардан айырмаланып, сел өз-өзүнчө толкундар менен коштолот. Биринчи толкун 15 метрге чейин же андан жогору бийиктикте болушу мүмкүн.

Ар кандай аралаш массаны өзү менен кошо ширеп, саатына 15-20 км аралыкты басып өткөн катуу сел кыйраткыч күчкө ээ болуп, айдоо аянттарын жок кылып, адамдардын жана мал жандыктардын өлүмүнө алып келиши ыктымал. Мына ошондуктан, селди «ырайымсыз тоо ажыдаары» деп атап келишет.

Мындай бөөдө кырсыктан айрыкча адамдар (туристтер, геолог чалгындоочулар, чек арачылар, тоо этегинде жайгашкан айыл жашоочулары) турак үйлөр, инженердик жана жол курулушунун имараттары жабыр тартат. Сел журушу ыктымал болгон кооптуу региондордо селге каршы күрөшүүнүн инженердик ыкмалары – суу тосмолор, ырайымсыз суу агымын туш-тушка болуп каарын жеңилдеткен каналдар, жол бойлорунун жээктелиши жардамга келет.

Сел – ѳзгѳчѳ коркунучтуу гидрологиялык кубулуш болуп саналат. Сел агымы темир жолдорго жана автомобиль багыттарына, сугат системаларына жана экономиканын башка маанилуу объекттерине, тоо этегинде жайгашкан калктуу пункттардын жашоочуларына олуттуу коркунуч келтирет.

Сел жүрүшү ыктымал болгон кооптуу региондордо селге каршы күрѳшүүнүн инженердик ыкмалары – суу тосмолор, ырайымсыз суу агымын туш-тушка болуп, каарын женилдеткен каналдар, жол бойлорунун жээктелиши жардамга келет.

Сел өзү менен кошо миллиондогон куб метр ар кандай аралаш массаларды алып келет. Ал күтүүсүз келип чыгуу менен 10 мүнөттѳн бир нече саатка чейинки аралыкта бир нече толкундар менен коштолуп, тез ыкчамдыкта (секундасына 10 метр жана андан кѳбүрѳѳк) жылышы мүмкүн. Адетте, сел жүрүшү ыктымал богон жерлер алдын ала белгиленет. Башка агындардан айырмаланып, сел ѳз-ѳзүнчѳ толкундар менен коштолот. Биринчи толкун 15 метрге чейин же андан жогору бийиктикте болушу мүмкүн.

Ар кандай аралаш массаны ѳзү менен кошо ширеп, саатына 15-20 км аралыкты басып ѳткѳн катуу сел кыйраткыч күчкѳ ээ болуп, айдоо аянттарын жок кылып, адамдардын жана мал-жандыктардын ѳлүмүнѳ алып келиши ыктымал. Мына ошондуктан, селди «ырайымсыз тоо ажыдаары» деп атап келишет.

Мындай бѳѳдѳ кырсыктан айрыкча адамдар (туристтер, геолог чалгындоочулар, чек арачылар, тоо этегинде жайгашкан айыл жашоочулары) турак үйлѳр, инженердик жана жол курулушунун имараттары жабыр тартат.

Сел кырсыгын алдын алуу боюнча төмөнкү иш-чараларды жүргүзүү сунуш кылынат:

- селге туруштук берүүчү тосмолорду жана жээктерди бекемдөө;

- сууну буруп кетуучу каналдарды куруу;

- тоо колдорунун денгээлинин томондотуу;

- ар кандай бак-дарактарды тигуу менен жантайынкы жер кыртыштарын чындоо;

- байкооолорду жургузуп, маалымдоо системаларын жонго салуу жана кочуруу чарасын пландаштыруу.

Селге кантип даярдануу керек

- сел жүрүшү ыктымал болгон жайларды кыдырып, иликтеп чыккыла. Айрыкча, катуу нөшөрлөгөн жамгырдан кийин ошол жерлерден алыс болуу талап кылынат;

- селдин ырайымсыз катуу толкунунан аман калуу мүмкүн эместигин эч качан унутпагыла. Андан убагында качып кутулуу гана сактап калат;

- эгерде, алдын ала көчүү талап кылынса, үйдөгү электр энергияны, газды, суу бекитип, эшик-терезелерди, жедеткичтерди бекем жаап, чыгуу керек;

- сел жүрүшү мүмкүн болгон жыл мезгилинде ар кандай жүрүштөрдөн токтолуп туруу керек.

Сел жүргөн учурда эмне кылуу керек

- оргуштап аккан суу агымынын дүнгүрөгөн добушун угар замат, дароо кеминде 50-100 метрлик бийиктикке чыга калгыла;

- катуу суу агымы оор таштарды кошо агызып келиши, адам өмүрүнө коркунучтуу экендигин унутпагыла.

Сел жүргөндөн кийинки аракет

- сел агымынан жана тике жарлардан алыс болуу керек;

- адамдар бири-биринен 20-30 метр аралыктан узабай жүрүүгө тийиш;

- улгайгандарга жардам берип, жолдорду селден кийин тазалоого жардам берүүнү унутпагыла;

- селден жабыр тарткан болсоңор – дароо медицина кызматкерлерге кайрылуу зарыл;

- эгерде, мындай мүмкүнчүлүк жол болсо, өзүңөргө өзуңөр жардам берип, жаракат алган жерге муз (сууланган кездеме) коюп тануу зарыл.

Сиздин реакция: Эркек Аял
Күлкүлүү
Капалуу
Таң калуу
Ачуулануу
Необходимо авторизоваться
Бул макала Turmush басылмасынын интеллектуалдык жана автордук менчиги болуп саналат. Материалды сайттан көчүрүп алуу редакциянын жазма уруксаты менен гана мүмкүн.
Кароолор: 11032
Комментарии
Для добавления комментария необходимо быть нашим подписчиком
Көп окулду
×