Бөлүмдөр
Ишемби, 20-июль
Талас облусу, Талас 14.04.2019 17:00

Кубат бий — кыргыздардын жол башчысы жана падышасы

Turmush -  Кубат бий жана ал жашаган мезгил

XVIII кылымдагы Анжиян кыргыздарынын чыгааны кушчу Кубат бийдин коомдук саясий жана аскердик ишмердиги кыргыз урууларынын калмак баскынчыларына каршы күрөшүүнүн акыркы мезгилине, Борбордук Азиядагы ири мусулман мамлекеттеринин бири болгон Кокон хандыгынын түптөлүп өз аймагын кеңейтүү үчүн коңшу жерлерди, элдерди айрыкча кыргыздарды каратып алуу аракетинин күч алган учуруна жана Чыгыш Түркстандагы ак-тоолук, кара-тоолук кожолордун бийлик үчүн ич ара жаңжалдашуусунун, Цин империясынын ансыз да бытырап, бириге албай бөлүнгөн, элди бириктирбей бири-бирине тукуруп аларга өз таасирин чыңдоого жасаган кыйды саясатына туш келген. Бул мезгилде кыргыздар түндүгү Талас, Чүй, Иле, түштүгү Кашкар, чыгышы Алай, Памир, батышы Маргалаң, Анжиян Кожентке чейин созулган эбегейсиз зор аймакты ээлеген. Бирок кыргыз уруулары бирдиктүү мамлекетке бириге албай ири чөлкөмдө саясий жактан бытыранды бойдон кала берген. Бул болсо кыргыз жерине көз арткан коңшу мамлекеттердин кыргыздарды каратып алууга умтулушуна алып келген. Таруудай чачылган элди бириктирип баш коштуруп бирдиктүү мамлекетти түзүү ошол учурдун негизги талабы эле. Мына ушундай тарыхый кырдаалда Кубат бий сыяктуу инсандар Ата Журттун ички-тышкы душмандардан коргош үчүн элдин башын бириктирип, бирдиктүү мамлекет түзүп элдин биримдигин, бүтүндүгүн сактап калуу максатын көздөп кара башын канжыгага байлап, кара жанын карч уруп калк үчүн кызмат кылган.

Тарыхый булактар

Башка бийлерден айырмаланып Кубат бий Борбордук Азиянын XVIII кылымдагы тарыхында аты кагазга түшүп калган даректүү бий болуп саналат. Ал кыргыз санжыраларында, Кокон хандыгынын жана Чыгыш Түркстандагы кожолордун тарыхында, орус чыгыш таануучуларынын эмгектеринде да орун алган. Кыргыз санжыраларында Кубат бийге Чыгыш Түркстандагы жана Ферганадагы 6 шаар баш ийип тургандыгы, 1690-жылдары Талас өрөөнүндөгү кушчу уруусунун мыктысы Калча бийдин байбичесинен төрөлгөндөгү, 1760-жылдарын ортосунда Кокондон атайын жөнөтүлгөн адамдар тарабынан уу берип өлтүрүлгөндүгү, сөөгү Кашкардын Кызыл-Ой деген жерине коюлгандыгы айтылат.

Кокон хандыгынын «Тарих-и Рахим» деген эмгегинде анын ишмердүүлүгү жогору бааланып аны кыргыздардын падышасы деп атаган. Мухаммед Садык Кашкаринин «Тазкира-и ходжаган» деген эмгегинде кыргыздардын кушчу уруусунун жетекчиси Кубат бий (Кубат мырза) 1741-45-жылдары жуңгарларга каршы күрөштөгү эрдиги үчүн «Бахадур бий» деген титулга ээ болгондугун жана Кашкар кожосунун Кубат бийге арналган каты баяндалган.

Бухара жана Кашкар булактары болсо Кубат бий «өз алдынча башкаруучу болгон жана жеке пайдасына карап тигил же бул башкаруучу менен достошуп же касташып турган» деп белгилейт. Кубат бийди Россияда да жакшы билишкен. Сибирдик инженер И.Андреевдин XVIII кылымдын аягында Санкт-Петербругда чыккан «Новые ежемесячные сочинение» деген басылмадагы чыгармасында Кубат бий кыргыздардын эң ири он уруу башчысынын ичинде эскерилет. Ал эми Чыгыш таануучу П.П.Иванов Кубат бийди «XVIII кылымдын экинчи жармындагы улуу саясий ишмерлердин бири» деп мүнөздөгөн.

Т.Кененсариев, Т.Өмүрбеков сыяктуу азыркы тарыхчы аалымдар Кубат бий көчмөн өзүбек бийи Абд ал-Карим бий менен кошо Кокондун тең ата өкүмдары болгон. Ал кыргыздардын сол канатынын кушчу уруусунан чыккан жана анын кыштоосу азыркы Жалал-Абад обулусуна караштуу Ноокен районундагы Сакалды жергесинде жайгашкан деп белгилешет.
Тарыхчы аалым Өскөн Осмонов «Кубат бий XVIII кылымдын экинчи жармындагы кыргыз уруу башчыларынын эң атактуусу, мыктылардын мыктысы, көптү билген көрөгөчү, акылманы катары коңшу элдерге аттын кашкасындай таанымал, кадырман адам болгон. Ал өзүнүн кушчу уруусунан тышкаары Анжиян, Аксы тараптагы бөлөк урууларга дагы баш-көз болуп, жалпы кыргыз калкы, анын келечеги үчүн кам көргөн. Кубат бий Кокон, Бухара, Кашкар акимдерине эч качан баш ийген эмес, алар менен тең ата катары өз элине өз бетинче сурак жүргүзчү» дейт.

Кубат бийдин өмүр таржымалы, коомдук ишмердүүлүгү бүгүнкү күндө окумуштуу тарыхчы, санжырачыларды гана эмес катардагы карапайым атуулдарды да кызыктырып келет. Муну интернет беттериндеги же мезгилдик басылмалардагы макалалардан байкоого болот. Бирок ар бир автордун Кубат бийди өзүнүн ата тегине, уруусуна жалгаштырып «менчиктештирип» алуусу күлкү келерлик көрүнүш. Бул тууралуу санжыра изилдөөчү Кушубек (Кушан) Качыбеков ал жөнүндө ушуга чейин тарыхый иликтөөлөрдүн толук болбой, элдик санжыраларга илимий баа берилбегендигин абдан туура белгилеген.

Кубат бийдин ата-теги

Айрым санжыралык кабарларда Кубат бий 1690-жылыдары Талас өрөөнүндөгү Калба жайлоосунда төрөлгөн десе, Кушубек (Кушан) Качыбеков Кубат бий 1710-жылдары жай айларында Фергана өрөөнүндөгү кадыр барктуу Калча баатырдын үй-бүлөсүндө Алайдын Кичи-Дарыя деген айлында жарыкка келген дейт. Энеси багыш уруусунан болгон деп, 2010-жылы июн айында Кытайдагы Кызыл-Суулук кыргыздарда болуп бардык айылдарын кыдырып, Кубат бий, Алдаярбек баатырдын түздөн-түз урпактарынан көптөгөн баяндарды жазып алгандыгын жана айтылуу манасчы Жусуп Мамайдын энеси Кубат бийдин урпагы экендигин айтса, илимлоз тарыхчы С.Аттокуров Кубат бий 1725-1730-жылдардын аралыгында жайдын толугунда эл жайлоодо жүргөн кезде айтылуу Алай өрөөнүндөгү Кичи-Дара деген жерде жарык дүйнөгө келген деп белгилейт. Анткени Алай өрөөнү бүткүл ферганалык кыргыздардын жалпы жайлоосу боло турган. Фергананын Ош, Анжиян, Маргалан аймагындагы көп сандаган кыргыз уруулары жайкысын 15 миңдей үй-бүлөсү менен көчүп конуп, мал оторлотуп жайлоолоп жүрүшкөн. Андагы малдын башы 500 миң башка жеткен. Тарыхый окяларды жана фактыларды салыштырып көргөндө мага Кушубек Качыбековдун пикири чындыкка жакындай сезилет.

Анын ата-бабалары бий мансабына ээ болгон эл башкарган адамдардан эле. Бийдин орду бийик деңгээлде болгон. Бий бийлиги адатка, салтка негизделип, үй-бүлөлүк, чарбалык иштерден согуштук-чарбалык иштерге чейинки маселелерди чечкен. Ал мурас катары атадан балага өткөн. Кубат бийдин чоң аталарынын тушунда кушчулардын күч-кубаты артып, кушчу-мундуз урууларынын өз ара ынтымагы чыңдалган. Атасы Калча бий ата-бабаларынын жолун жолдоп, кушчу-мундуз уруу бирикмесин алыс-жакындагы өлкөлөргө таанытат. Ал Кокон хандыгына чейин эле Бухара эмирлигинин Фергана тараптагы таасири күчтүү, кадыр барктуу акимдеринен болгон. Кокон хандыгынын негиздөөчүсү Шахруг бийдин өз алдынча өкүмдар катарында таанылышында жана Ферганадагы бир катар калааларды, чоң аймакты Бухара эмиринен тартып алуусунда олутуу рол ойногон. Анын көзү өткөн соң 1743-жылы уулу Кубат бек кушчу-мундуз урууларынын курултайында бий көтөрүлөт. Кубат бийдин өспүрүм курагы ошол мезгилдеги Орто Азиядагы курч саясий учурга туш келген. Бухара эмираты менен Кокон ордосунун каршылашкан кармашуулары, калмак жапырыгынан азап тарткан кыргыз уурууларынын азаптуу күндөрүн жүрөгүнөн өткөргөн акылы тунук, зирек бала, атасынын динний маалыматтуулугу таасир берип жана атасына келип-кетип жүрүшкөн кадыр барктуу ордо адамдарынын баарлашуулары анын саясий чөйрөгө эрте аралашуусуна себеп болгон. Ал бийликти алгандан баштап эле өз алдынча аскер курап жоокердик өнөрдү өздөштүрүүгө киришкен.

XVII кылымдын аягында XVIII кылымдын башында Анжияндык ичкилик кыргыз урууларынын мыктыларынын ичинен кушчу уруусунун бий-билермандары чөлкөмдө чечүүчү рол ойноп атагы алыска угула баштаган. Кубат бий ушул кушчу уруусунун меңдуулатынын жанкушчу насилинен болгон. Белгилүү этнограф, түрколог, кыргыз тарыхын изилдөөчү С.М.Абрамзон кушчу уруусу жоош жана меңдуулат деген эки негизги бөлүкчөдөн тураарын, жанкушчу уруусу кушчунун меңдуулат бөлүкчөсүнө таандык экенин тастыктаган. Өз учурунда жанкушчу деген бөлүкчө атактуу бөлүкчө болгон. XVIII кылымдын орто чениндеги «анжияндык кыргыздардын ири жол башчыларынын бири Кубатбек (Валиханов боюнча – Кубат мырза) ушул бөлүкчөдөн чыккан деп жазат.

Кыргыз тарыхын жана санжырасын иликтгө чоң салым кошкон мыкты адабиятчы, окумуштуу Сапарбек Закиров «Кыргыз санжырасы» деген эмгегинде Кушчу ичиндеги жанкушчу уругунан чыккан Кубат бий бир мезгилде бүт кыргыздарды бийлеп, кыргыз атынан сүйлөп турган деп белгилейт.

Саясий ишмердиги

Элдик санжырыларда Кубат бек, Кубат бий, Кубат мырза, Кубат хан деп аталып жүрөт. Мындай аталыш жөн жеринен эле келип чыккан эмес. Бул аталыштар ошол инсандын коомдогу ордуна, кадыр-баркына, мансабына, бийлик даражасына карата айтылган. Бек сөзү бышык, бекем деген сөзгө тыбышташ келип түрк тилдүү элдерде байыртан эле адамдардын социалдык, коомдук даражасына жараша колдонулуп келген. Атасынын ордуна бий шайланганга чейин эл бийлеген, эл башкарган адамдын ишин улантуучу уул катары Кубат «бек» деп аталган. Бий даражасына ээ болуу Кубат бийдин коомдук саясий айрыкча аскердик ишмердүүлүгүнө жол ачкан. Кокон өкүмдары Эрдана бий менен Чыгыш Түркстандык уйгурлардын өкүмдары Жусуп кожо анын аскердик күч кубатын жогоруу баалап кыйын кырдаалга туш келгендиктен аны жардамга чакырууга аргасыз болушкан.

Кубат бий жетишерлик сабаттуу инсан экендиги талашсыз. Ал Кытай, Кашкар, Кокон башкаруучулары менен тез-тез кат алышып турган. Кашкардын хроникаларында ал көбүнчө «мырза» деген титул менен аталган. Бул титул менен алар айрыкча сабаттуу адамдарга же бектин, бийдин балдарына кайрылышкан.
Кубат бий өз уруулаштары менен Ферганада жана Теңир-Тоодо бир топко чейин көрүнүктүү рол ойногон. Ал тургай Кокондун «Тарих-и Рахим-хан» деген жазма дареги аны «кыргыздардын падышасы» деп атаган. Менимче «падыша» деген аталыш анын мамлекеттик бийлик даражасына карата эмес, аскердик күч-кубатына карата айтылса керек. Ал өз атынан Кокондун негизги союздашы катары Кытай императоруна кайрылуу кат жиберген. Өзүн бүткүл дүйнөнүн жогорку өкүмдары катарында эсептеген Кытай падышасы Кашкарга көз артып жүргөндүктөн кыргыздардын Кашкардын саясий турмушундагы маанилүү ролун эске алып, Кубат бийдин пикирин угууга аргасыз болгон.

Санжырада Кубат бий Кубат хан деп да аталып жүрөт. Мына ушундан улам Кубат бий чын эле хан болгонбу деген ой пайда болот. Салт боюнча хандык бийлик мамлекеттик эң жогорку бийлик катары атадан балага мурасталган. Демек хандын укум-тукуму гана хандык даражага ээ боло алган. Кубат бийдин ата-бабалары өздөрүн хан деп аташкан эмес, бий деп аташкан. Кубат бий да өзүн хан деп атабаган. Ал кезде кыргыздар бирдиктүү бир мамлекетке бириге элек болчу. Кубат бийдин максаты кыргыздарды бириктирип бирдиктүү бир мамлекетти түзүү болгон. Бирдиктүү мамлекетти түзбөй туруп өзүн хан жарыялоо мүмкүн эмес болчу. Андыктан Кубат бий өзүн хан же өкүмдар катары эмес ошол жоокерчилик заманда кол башчы катары эсептеген. Хан деген аталыш ага эл тарабынан берилген. Анткени калмактардын чапкынынан чабылып чачылган элге элди баш коштуруп бириктирип ички-тышкы душмандардан коргой ала турган күчтүү бийлик керек эле. Муну туура түшүнсө болот.

Өз ара касташып турган ак-тоолуктар менен кара-тоолуктардын саясий топторунун жетекчилери — Кашкардын диний башкаруучулары, кожолор Кубат бийди калмактардын үстөмдүгүнө каршы күрөшкө чакырышкан. Кубат бий Фергана, Теңир-Тоо, Чыгыш Түркстандагы кыргыз урууларын баш коштуруп борборлошкон кыргыз мамлекетин түзүүгө аракеттенген.
Ата Журтунун эркиндиги менен көз карандысыздыгы үчүн эч нерседен тартынбай жан аябай күрөшкөн Кубат бийдин каармандыгы коңшу мамлекеттердин башкаруучуларын өзүнө тарткан. Алар Кубат бий менен мамиле түзүүгө аракеттенишкен.

Оро-Төбө жаңжалы

Оро-Төбө аймагы Бухара эмирлиги менен Кокон хандыгына көз каранды эмес өз алдынча вилает болгон. Вилаетке улгайып бир топ жашка барып калган Фазыл бий ээлик кылган. Оро-Төбө аймагын бөлүп-жарып ээлеп алуу максатында 1754-жылы Бухара эмири Мухаммед-Рахим Кокон өкүмдары Эрдана бий жана Анжияндык кыргыздардын башчысы Кубат бий тең укуктуу шериктештер катары Оро-Төбөгө жортуулга чыгып, бухаралык аскерлер батыш тараптан, Эрдана менен Кубат бийдин бириккен кошууну чыгыш тараптан Оро-Төбө ээлигин кыса баштайт. Бухаранын жыл наамаларында Кубат бийдин бул учурдагы ишмердиги Эрдана бийдин таянычы жана жардамчысы катары бааланган. Бирок бул жортуул ишке ашпай калган. Ашкере митаамдыгы, куулугу, амалкөйлүгү менен Мадамин шайтан деген атка конгон Гисардын өкүмдары Мухаммед Эмин бий Бухара, Хива хандыктарынын жана кокондуктар менен кыргыздардын күч алышынан чоочулап, Фазыл бийге жан тартып, Бухара эмири Рахим бий менен Эрдана бийдин бири-бирине мамилелери салкын экенин байкап, алардын ортосуна чагым салуу максатында Кубат бийдин атынан Кубат бийдин жасалма мөөрүн басып, Фазыл бийге Эрдене бий менен бирдикте Бухара эмирин талкалоону сунуштаган жашыруун кат жөнөтөт. Бул кат атайын даярдалган кыргыз чабарманы аркылуу жөнөтүлүп, алдын ала ойлонуштурулган боюнча «кооптуу кат» Бухара эмиринин колуна тиет. Ансыз да өнөктөштөрүнө ишенбеген өтө сак Рахим бий Эрдана менен Кубат бийге каарданып аларды чыккынчы деп айыптайт.

Эрдана бий катка тиешеси жок экендигин далилдеш үчүн касам ичип ант берип күнөөнү Кубат бийге шылтайт. Шериктештердин ортосунда ырк кетип бухаралыктар кыргыздардан кооптонуп кырсыктан алдын ала сактанып артка чегинет. Кубат бий Рахим бий менен Эрдене бийдин эки жүздүүлүгүнө каны кайнап көңүлү сууп, Эрдененден бирото кол үзүп, кошуунун Анжиян, Алай тарапка алып кетет. Эрдана болсо Оро-Төбөгө жалгыз кол салуугу батына алган эмес. Ошентип амалкөй Мухаммед Эмин бийдин арамза айла-амалы ишке ашып Бухара эмири Мухаммед-Рахим Кокон өкүмдары Эрдана бий жана анжияндык кыргыздардын башчысы Кубат бийдин тең укуктуу шериктештиги жаңжал менен аяктап, Эрдене бийдин Кубат бийге болгон мамилесин түп тамырынан бери өзгөрткөн. Ал эртеби-кечпи кыргыздарды каратып алууну көздөп өз жолун тазалаш үчүн Кубат бийди саясий аренадан четтетүүнүн жолун издей баштаган.

Кашкар жүрүшү

Бухара эмиринен, Кокон ордосунан көңүлү сууган Кубат бий Анжиян, Алай тараптагы чегин бекемдеп, кыргыздардын коопсуздугун камсыз кылуу үчүн Турпандык кыргыздар менен байланышын чыңдап, Чыгыш Түркстандагы саясий окуяларга жигердүү катышып, Кашкар, Жаркент ж.б. шаарларды жуңгарлардан бошотууда кара тоолук жана ак тоолук кожолорго түздөн-түз колдоо көрстүп, өзүнүн аскердик саясий ишмердүүлүгүн андан ары уланта баштайт.

XVIII кылымдын башынан тартып кара тоолук (Кашкардык) сопулардын кожолорунун тарыйкатынын жол башчысы Даниял кожо Чыгыш Теңир-Тоо менен Ак-Тоонун (Чыгыш Памир) кыйла бөлүгүн көзү өткөнчө Жуңгар ханынын вассалы катары башкарып турган. Даниял кожонун көзү өткөндөн кийин Жуңгар ханы Галдан Церен анын уулдары Жахан кожо, Жусуп кожо, Низам ад-Дин кожо, Абдаллах кожону Жаркент, Кашкар, Ак-Суу, Турпан шаарларына улук кылып дайындап бирок иш жүзүндө ал калааларды өзү башкарган. Андыктан жуңгар хандарынын колдоосуна таянган кара-тоолуктар Цин империясы Чыгыш Түркстанды басып алганга чейин бийликти өз колдорунан чыгарган эмес.
Исхакия сопучулук жамааты XVII кылымдын башында Махдум-и Аззам кожонун кенже уулу Исхак кожо тарабынан негизделип, кара тоолуктар же кара такыялуулар деп аталган. Чыгыш Теңир-Тоо жана Чыгыш Памирдеги саясий бийлик үчүн Исхакия жамааты Исхак кожонун агасы Мухаммед Эмин кожо тарабынан негиздеген ак-тоолуктар же ак такыялуулар деп аталган. Алардын бийлик үчүн өз ара согушу узакка созулуп жергиликтүү уйгур, кыргыз, казак элдерин азапка салып, жүдөтүп, алсыратып, жуңгар баскынчыларынын үстөмдүгүнө каршы күрөшкө чыгууларына кедергисин тийгизген.

1754-жылы Чыгыш Түркстандык уйгурлардын өкүмдары Жусуп кожо Түштүк Теңир-Тоолук кыргыздардын колдоосуна таянып, өз ара так талашуудан алсырап калган Жуңгар хандыгына баш ийүүдөн баш тартат. Ал Бухара менен Коконго элчилерин жиберип калмактардын бийлигинин начарлап кулаарына аз калгандыгын кабарлап, аларды «капырларга» каршы биргелешип күрөшүүгө чакырып, анжияндык кыргыздардын башчысы Кубат бийге атайын кат жөөнөтөт. Кат «Урматтуу Бахадур бий. Оо Кубат Мырза! Сиздин ата-бабаңыз биздин мюриддердин ишенимдүү адамдары эле, Сиздин бабаңыз Галижа (Калча) мусулман аскерлеринин башчысы эле» деп жазылып, Жаркенттеги Жуңгар хандыгынын үстөмдүгүнө каршы биргелешип күрөшүүгө жардамга чакырган.

Жусуп кожонун бул каты Кубат бийдин колуна тийер менен, ал тарапта жашаган кыргыз урууларын эстеп, аларды бөөдө кыргындан сактап калуу жана тектеш элдердин боштондук кыймылына колдоо көрсөтүү үчүн көп күттүрбөй кошуунун алып Алай аркылуу Кашкарга жетип барат. Ушул мезгилде ак-тоолук кожолордун улугу Бурханиддин менен анын иниси Канкожо Жусуп кожо баш болгон кара-тоолук кожолордон чөлкөмдөгү бийликти тартып алыш үчүн күрөш башташат. Бирок Жусуп кожо күтүүсүздөн көз жумуп, калктын көпчүлүк бөлүгүнүн ак-тоолук кожолордун кыймылын колдоосунан улам Кубат бийге Бурханиддин жана Канкожо менен бирдикте жоого каршы күрөшүүгө туура келет. Бурханиддин кожо Кубат бийдин түздөн-түз колдоосу менен Кашкар, Жаркент, Үч-Турфан ж.б. калааларды тез эле каратып алат. Айрыкча Кубат бий менен Бурханиддиндин аскерлери Жаркентти курчоого алганда калааны коргоого 40 миң адам катышкан. Калаанын коргоочулары шаардын дарбазасынан чыгып кармаш кызыган маалда Кашкардын акимбеги Газибек кыргыздардын кысымына туруштук бере албай туусун таштап качып жөнөйт. Баш-төшү жок баш аламан түшүп качып жөнөгөн калаанын коргоочуларын Кубат бийдин буктурмадагы аскерлери артынан сая түшүп таш-талканын чыгарат. Андагы анжияндык кыргыздардын каармандыгы, эрдиктери үчүн Бурханиддин Кубат бийди Кашкардын акимдигине дайындайт.

«Тазкира-и ходжаган» аттуу эмгектин автору Мухаммед Садык Кашгаринин жазганы боюнча Галижа бийдин урпагы (небереси) Кубат бий Чыгыш Түркстан элдеринин калмактардын үстөмдүгүнөн кутулуу үчүн жүргүзгөн күрөшүнө колдоо көрсөтүү жөнүндө өтүнүчүн аткарып «Бахадур-бий» мартабасына арзып, жолу шыдыр аскер башынын зор атак-даңкына бөлөнгөн. Кашкардын акими катары калааны 1755-жылдан 1757-жылжын жазына чейин 2,5 жылдай башкарган.

1757-жылы жазга жуук Кашкар аймагында кожолордун кыргыздарга болгон мамилеси бузулуп, бири-бири менен болгон так талашуусу кайрадан күч алып, Цин аскерлеринин жаңы чабуулдары башталгандыктан Кубат бий өзүн коштоп жүргөн кошуунун бөөдө кырып албас үчүн Кашкарды таштап Алай, Анжиян тарапка чыгып кетет.

Дүйнөдөн кайтышы

Кубат бийдин дүйнөдөн качан, кандайча кайткандыгы тууралуу санжыраларда жана адабияттарда ар кандай маалыматтар айтылып келет. «Кыргыз тарыхы» энциклопедиясында кашкарлык Жусуп кожонун чакырыгы боюнча аскерлери менен Чыгыш Түркстанга кеткен. Ушул окуядан кийин Кубат бийдин тагдыры белгисиз деп жазылган. Ал эми Үсөйүн ажынын айтуусу боюнча Кубат бийди чоң багыштар менен болгон чатакта жээни атып өлтүрөт. Анткени жээни чоң багыш экен. Чоң багыштар «Кубат бийди өлтүрсөң сени ордуна хан көтөрөбүз» деп убада беришет. Санжыра изилдөөчү Кушубек Качыбеков «бир кезде Кубат бийге таянып саясий бийлигин чыңдап алган Эрдене бий Кубат бийди Кожент шаарына кеңешмеге деп чакырып, аны буктурмадагы жүздөгөн Кокон желдеттери менен колго түшүрүп, кыргыздардын көтөрүлүп кетүүсүнөн чоочулап шашылыш даргага астырат» деп жазат. Белгилүү тарыхчы, инсан таануучу аалым Токторбек Өмүрбеков Эрдана бий өз элине тоодой баркы бар Кубат бийди Ходжент шаарына чабармандарынан чакырткан. Кокондуктардын кыянат кылыгынан кабары жок айкөл Кубат бий калаага кирери менен аны аскеринен алдап бөлүп алып шашылыш даярдаган даргага астырат деп белгилейт. Касым Кушубековдун «Улуу тоого чыккан барбы» деген чыгармасында Кубат бийди чоң кеңешке чакырбайт деп таарынган Чымыр, Шурубек деген туугандары тарабынан кекиртекке атып өлтүрүлгөндүгү айтылат.

Акжол Жолдошев санжыра жана башка маалыматтарга таянып «Орто кылымдардагы Алтай, Эне-Сай, Теңир-Тоо кыргыздарынын тарыхы» деген китебинде Кубат бий 1860-жылдардын ортосунда Кокон бийлиги тарабынан атайын жөнөтүлгөн адамдар аркылуу ууландырып өлтүрүлгөн дейт. «Кыргыздар» деген 10 томдук китептин 6-томунда Темиркул Асановдун «Кубат бий» деген эмгегинде Кубат бийдин Чыгыш Түркстандагы жана Ферганадагы саясий кадыр-баркынын жогорулашы Кокон башкаруучусу Эрденени кооптондурган. Ошондуктан Кубат бийди Фергананын саясий аренасынан четтетүү үчүн Эрдана «Ош жергесинен 9 көпөстү кушчу, мундуз элдери карактады» деп жалаа жапкан. Кыясы ушул чатак Кубат бийдин кокондуктар менен араздашуусуна алып келген деп жоромолдойт.

Кандай болгон күндө да Кубат бийдин набыт болушуна Эрдененин чоң катышы бардай. Синьцияндагы Кытай наместниги Юнгуйдун 1762-жылы императорго жөнөткөн катында Кашкардын мурдагы акими Кубаит бий Эрдана тарабынан өлтүрүлгөндүгү айтылат. Эмнеси болсо да Кубат бийдин өлүмүнө ошол кездеги саясий жагдайлар түздөн-түз таасир эткен.
Азыркы айрым маалыматтар боюнча Кубат бийдин сөөгү Алайдын Кичи-Дарыя деген жерине коюлган. Ал эми санжырада Кубат бий Чыгыш Түркстанга коюлуп, анын ысымына байланышкан мунара Синцзяндагы Кызыл-Ой деген жерде сакталып калганы айтылат.

Кубат бийдин набыт болгонун укканда карындашы Аксуусар мындай деп кошкон:

Кубат хан өлбөй кут өлдү,

Кушчу, мундуз журт өлдү.

Саруу, кытай дагы өлдү,

Сан кыргыздын баары өлдү.

Күндө чыкчу күн өлдү,

Түндө чыкчу ай өлдү.

Адыгине уруусун бийи Ажы бий «кокондон коргоор кубатым, эми ээн калды бир башым» деп абдан кейиген дешет. Санжыра изилдөөчө Кушубак Качыбеков Кубат бийдин урпактары бүгүнкү күндө Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы Сакалды айлында, Сузак районунун Орто-Азия айлында, Кытайдагы кызыл-суулук кыргыздарда жана Өзбекстанда Асаке, Миян, Мундуз, Кара-Кушчу айылдарында жашарын, Кочкор-Ата шаарынын тургуну Таттыбүбү аркылуу Кубат бийдин туусу жана мөөрү бүгүнкү күндө Өзүбекстандагы Анжиян обулусунун Пахта-Абад районунун Миян айлынын тургуну Мамырасулхан Максым уулунун колунда экендигин билгендигин, алар Кубат бийдин атын сыймыктуу алып жүрүшөрүн жазат.

Талас эли менен байланышы

Кубат бий XVIII кылымдын экинчи жармындагы кыргыз уруу жол бошчыларынын эң атактуусу, мыктылардын мыктысы, көптү билген көрөгөчү, акылманы катары коңшу элдерге аттын кашкасындай таанымал, кадырман адам болгон. Ал өзүнүн кушчу уруусунан тышкары, Анжиян, Аксы, Талас тараптагы бөлөк урууларга дагы баш-көз болуп, жалпы кыргыз калкынын келечеги үчүн кам көргөн.

Талас эли Аксы, Наманган, Анжиян кыргыздары менен соода сатык кылып эзелтен эле тыгыз карым катнашта болгон. XVII кылымдын аягында коңтайшы Галдан Боштоктун мезгилинде калмактар кыргыз, казак журттарына байма-бай кол салып алардын жерлерин тартып ала баштайт. XVIII кылымдын башында Жуңгар хандыгынын манчжурлар менен согушуп алсыраганын сезген кыргыз, казактар калмактарга тарттырып жиберген жерлерин кайтарып алууга аракеттенишет. Бирок алар 1725-жылы жуңгар баскынчыларынын 60 миң аскериден турган жаңы чабуулунан жеңилип калышат да Теңир-Тоолук кыргыздар Ферганага, Тажикстанга, казактар Бухара, Кожент Самаркантка кире качышат. Калмак баскынчыларынын зордук-зомбулугунан эл-журтун сактап калыш үчүн Талас өрөөнүндө жашаган кушчу, саруу, кытай уруулары Аксы, Наманган, Анжиян тарапка журт которушат.

Тарыхчылардын айтымына караганда Ысык-Көл, Чүй, Талас, Нарын өрөөндөрүндө эптеп калмактар менен тил табышып алардын малын багып, аштыгын айдап күн көргөн бирин-серин кыргыздар гана калбаса дээрлик көөпчүлүгү Фергана тарапка ооп кеткен. Натыйжада Ферганада кыргыздардын саны көбөйүп, калмак баскынчыларына каршы боштондук үчүн күрөштүн уюткусу пайда болуп, Кубат бий, Бердике баатыр, Итим баатыр Атаке баатыр сыяктуу чыныгы элдик инсандар өсүп чыккан. Сыягы алардын балалык курагы Анжиян чөлкөмүндө өтүп, Эр Солтонойдун колунан алгачкы аскердик машыгуудан өтүшсө керек.

Кубат бийдин агасынын уулу Агышайбек Итим бийдин уулу Бүргө баатырдын кызы Акшербетке үйлөнгөн. Акшербет таланты менен далайга таанылган акын кыз болгон. Эл оозунда анын атасы Бүргө баатырга кошкон кошогу ооздон оозко айтылып жана ал жөнүндөгү «Акшербет» дастаны сакталып калган. Бүгүнкү күндө Талас районундагы Арал айыл өкмөтүнүн аймагында Агышайдын сайы деп аталган сай бар. Сыягы Агышайбек агасы Кубат бий душмандары тарабынан набыт болгондон кийин бир аз убакыт болсо да кайын журтуна келип баш калкалап туруп калган шекилдүү.

Кубат бийдин набыт болушу Кокон төбөлү Эрдененин Өзгөн, Ошту бүтүндөй Фергананы каратып алуусуна шарт түзгөн. Андагы кыргыздар кокондуктардын баскынчылыгына канчалык каршылык көрсөтсө да биригип баш кошо албай тоо таяна чегинүүгө аргасыз болгон. Мына ушундай коогалаңда Кубат бийдин уруулаштары Аксы, Талас тарапка оогон. Муну Алымкул Оморовдун «Ажыбек датка» деген китебинен байкоого болот Анда Ажыбек датка бир күнү шаркыраган агын суу бойлоп шумкарын колуна кондуруп, итин ээрчитип сейилдеп келе жатып Кара-Ойдогу токойдон бир кара алачыкка туш келет. Караса алачыктын ичинде ханзаадага ылайык кара көз сулуу кыз отурат. Кыз эч тартынбай, чоочулабай датканы тосуп атын алып мамыга байлап өзүн мейман кылып сыйлайт. Ажыбек датка кызды жактырып калып жөн жайын сураса кыз мындай деп жооп берет.

Атамдын аты Агаша,

Агамдын атын сурасаң,

Хан Кубатбек, падыша.

Анжияндан биз келдик,

Алладан болуп каргаша.

Хан Кубат бек агама,

Хандык кылган жеринде.

Хан Кубатбек өлгөн соң,

Качып келдик бул жерге.

Далайга сурак бербеген,

Даңкал тууган Ажыбек,

Датка бар дейт бул жерде.

Менин атым Аксуусар,

Мага болдуң сиз дуушар.

Хан Кубат бек жок болуп,

Качып кеткен атам бар.

Айылга кеткен шол бүгүн,

Алдейлеп баккан апам бар.

Бир кудайдын кылганы,

Мына ушинтип болдук зар.

Ажыбек датка Аксуусарга үйлөнүп экөөбү Нурак, Кудаяр деген уулдуу, Акканыш деген кыздуу болушат.

Кубат бий өлгөндөн кийин туугандары эле эмес уруулаштары да туш тарапка тараган. Жогоруда Кубат бий кушчу уруусунун меңдуулатынын жанкушчу насилинен экендигин айткан элек. Санжырада жанкушчудан көзүжаман, көзүжамандан шараноот, кагазды тарагандыгы айтылып жүрөт. Ошол жанкушчу көзү жамандын урпактары шараноот, кагаздылар бүгүнкү күндө Талас районунун Көпүрө-Базар, Талдыбулак, Кара-Ой, Сасык-Булак, Үч-Эмчек айылдарында жашашат. Анткени мен бала кезде чоң аталарыбыздан «Биз Анжияндан келгенбиз. Жанкушчу болобуз. Кубат бий жанкушчу болгон» деген кеп-сөздөрүн көп эшитер элем. Ал кезде бул кептин төркүнүнө анча дале маани бере албаптырмын. Көрсө бул жөн эле айтылган сөз эмес тура. Айтылган ар бир кептин бүктөмүндө тарыхтын жазылбаган сырлары катылып жатканын кайдан билейин.

Кубат бийдин айкели Жумалиев Иманбек тарабынан 1998-жылы Талас шаарынын сейил багына, куш кармаган айкели 2013-жылы сентябрь айында Талас районунун Кара-Ой алына жеке ишкер Турдумалиев Сасыкбай тарабынан орнотулган. Анын өмүр таржымалы, образы К.Качыбековдун «Бүргө баатыр», «Сатыкей баатыр» К.Кушубековдун «Улуу тоого чыккан барбы?» А.Атагуловдун «Шараноот насили» аттуу чыгармаларында чагылдырылган. Ал тургай санжыра изилдөөчү Кушубек Качыкбеков Кыргызстанды түрө кыдырып Кытайдагы кызыл-суулук кыргыздарга чейин барып Кубат бий тууралуу бир топ маалыматтарды топтоп келген. Мунун баары кандайдыр бир деңгээлде Кубат бийдин Талас эли менен тамырлаш экендигин айгинелеп турат.

Тарыхтагы орду

XVIII кылымдын экинчи жарымында Теңир-Тоолук кыргыздардын башында турган Кубат бий жуңгарлардан жана кокондук баскынчылардан кыргыз урууларынын эркиндигин жана көз карандысыздыгын коргогон. Ал таланттуу кол башчы гана эмес, шыктуу дипломат жана саясий ишмер катары да оозго алынып, уруулаштарынын арасында эр жүрөктүүлүгү, ак-ниеттүүлүгү жана адилетүүлүгү менен чон кадыр-баркка ээ болгон. Аны алысты көрө билген саясатчы катары да бааласак эп келет. Кубат бийдин Фергана, Теңир-Тоо, Чыгыш Түркстан кыргыздарын баш коштуруу багытында жүргүзгөн күрдөөлдүү иш-аракетин талдай келсек, анын кыргыздардын борборлошкон бирдиктүү мамлекетин түзүүгө умтулганы даана байкалат. Эл оозунда сакталып калган «Кубат бий өлбөй кут өлдү, кушчу-мундуз журт өлдү» деген сөздөрдүн төркүнү кыргыздар арасында Кубат бийдин саясий кадыр-баркы канчалык жогору болгондугунан жана калайык-калктын кадырлоосуна арзыган башкаруучу экендигин кабар берет. Тарыхый булактар жана тарыхый окуялар XVIII кылымдагы кыргыз тарыхында Кубат бий хан болбосо да ханга тете инсан экендигин далилдеп турат.

Талас шаарынын 64 жаштагы тургуну,

Билим берүүнүн отличниги, тарыхчы

мугалим Акчал Атагулов.

(Макала өзгөртүүсүз берилди)

Бул макала Turmush басылмасынын интеллектуалдык жана автордук менчиги болуп саналат. Материалды сайттан көчүрүп алуу редакциянын жазма уруксаты менен гана мүмкүн.
Пикирлер
Для добавления комментария необходимо быть нашим подписчиком
×